Mundarija:

• Bolalarda O‘RVI tasnifi
• Bolalarda O‘RVI sabablari
• Bolalarda O‘RVI belgilari
• Bolalarda O‘RVI asoratlari
• Bolalarda O‘RVI diagnostikasi
• Bolalarda O‘RVI davolash
• Bolalarda O‘RVI prognozi va profilaktikasi

Bolalarda O‘RVI nafas yo‘llarining shilliq qavatlarining o‘tkir yallig‘lanishli shikastlanishi bo‘lib, uning asosiy sababi respirator viruslardir. Kasallik o‘zini yomon his qilish, isitma va bir qator boshqa o‘ziga xos belgilar bilan birga keladi – ularga burun oqishi, tomoq og‘rig‘i, yo‘tal kirishi mumkin. Pediatriya amaliyotida aynan O‘RVI infeksion murojaatlarning umumiy sonining 90% gacha to‘g‘ri keladi, bu shifokorga murojaat qilishning eng ko‘p uchraydigan sababidir. Ko‘pincha 3 yoshdan 14 yoshgacha bo‘lgan bolalar kasal bo‘lishadi, bu ayniqsa aloqalarning kengayishi – maktabgacha ta’lim muassasalari, maktablar, seksiyalar va to‘garaklarga tashrif buyurish bilan bog‘liq.

O‘RVI ko‘pincha bolalarda og‘irroq kechadi va ko‘pincha bakterial infeksiyalar, surunkali yallig‘lanish kasalliklarining kuchayishi bilan murakkablashadi. Tez-tez O‘RVI tananing himoya kuchlarini pasaytiradi va ayrim hollarda kichik bolalar yiliga 8-12 martagacha kasal bo‘lishi mumkin. Maqolada biz tez-tez uchraydigan respirator kasalliklarning asosiy sabablari va ularni davolash xususiyatlarini ko‘rib chiqamiz.

Bolalarda O‘RVI tasnifi

Bolalarda o‘tkir respirator virusli infektsiyalar kelib chiqishi bo‘yicha farqlanadi. Muallif Brenda L. Tesini “barcha o‘tkir rinitlarning taxminan 50% dan ortig‘i >100 serotip rinoviruslardan biri tomonidan qo‘zg‘atiladi” degan ma’lumotni ko‘rishingiz mumkin (Brenda L. Tesini, 2021). Resirator kasalliklarga sabab bo‘luvchi qolgan viruslarga quyidagilar kiradi:

• koronaviruslar;
• gripp va paragripp viruslari;
• enteroviruslar;
• respirator-sintsitial viruslar;
• adenoviruslar;
• reoviruslar;
• metapnevmoviruslar;
• bokaviruslar.

Bolada tez-tez uchraydigan O‘RVI klinik shakli boʻyicha farq qilishi mumkin va ular odatda tipik va atipik turlarga bo‘linadi. Kasallikning kechishi boʻyicha OʻRVI asoratli va asoratsiz, alomatlarining ogʻirligi boʻyicha esa yengil, oʻrta ogʻir va ogʻir boʻladi.

Nafas yoʻllari va boshqa organlarning klinik shikastlanish shakllari har xil koʻrinishga ega boʻlishi mumkin. Kasallikning quyidagi shakllari ajratiladi:

• rinit;
• rinokon’yunktivit;
• nazofaringit;
• otit;
• laringit;
• traxeit;
• laringotraxeit.

Bolalarda OʻRVI sabablari

Infeksiya qoʻzgʻatuvchilari kasallangan odamdan sogʻlom bolaga havo-tomchi va maishiy aloqa yoʻli bilan osonlikcha yuqadi. Shuningdek, kasallik manbai zararlangan sirtlar bilan aloqa qilgan boʻlishi mumkin, masalan, rinovirus ularda bir kungacha yashashi mumkin. Koʻpgina kasalliklarning inkubatsion davri qisqa, ammo baʼzida 2-5 kungacha davom etishi mumkin.

Bolalarda respirator infeksiyalar yuqori darajada yuqumli viruslar tomonidan qoʻzgʻatiladi: bu ularning osonlikcha yuqishini anglatadi. Bolada tez-tez uchraydigan OʻRVI himoya reaksiyalarining yetarli emasligi bilan osonlikcha izohlanadi: maktabgacha yoshdagi bola allaqachon onasining passiv immunitetiga ega emas, ammo orttirilgan immunitet darajasi hali yetarli emas. Uning minimal immunologik tajribasi bor, shu bilan birga, taxminan uch yoshda bola aloqalar doirasini keskin kengaytiradi va tengdoshlari bilan koʻplab va xilma-xil infeksion agentlar bilan almashishni boshlaydi.

Shuni ham yodda tutish kerakki, OʻRVI oʻtkazilgandan soʻng, barqaror immunitet shakllanmaydi, shuningdek, boshqa turdagi respirator viruslardan oʻzaro himoya yoʻq. Bolalarning 15% dan 50% gacha boʻlgan qismi yiliga taxminan 12 marta kasal boʻladi, kasallanishning eng yuqori choʻqqisi sovuq mavsumga toʻgʻri keladi.

Kasallanishni potentsial ravishda tezlashtirishi mumkin boʻlgan bir nechta omillar mavjud. Bularga quyidagilar kiradi:

• bachadonda rivojlanishning noqulay omillari: onaning kasalliklari, baʼzi dorilarni qabul qilish, bachadon ichidagi infeksiyalar;
• allergik kasalliklar;
• ichki organlar kasalliklari;
• qoniqarsiz ekologik vaziyat va boshqalar.

Asoratlar rivojlanish ehtimolini oshiradigan omillar ham ajratiladi. Misol uchun, tadqiqotchi A. L. Zaplatnikovning ishida quyidagi maʼlumotlar keltirilgan: “… maʼlum sharoitlarda (chala tugʻilish, morfofunksional yetuklik, immunodefisit holatlar va boshqalar) kasallikning ogʻir kechishiga va asoratlar rivojlanishiga yordam berishi mumkin” (Zaplatnikov A. L., 2009, 37).

Bolalarda OʻRVI alomatlari

Bolalarda OʻRVI koʻrinishlari koʻpincha tipik boʻladi, alomatlar esa nafaqat virusning zararli taʼsirining natijasi emas, balki immunitet tizimining uning invaziyasiga reaksiyasidir. Zararlangan shilliq qavat sitokinlarni chiqaradi, qon tomirlari oʻtkazuvchanroq boʻladi, shuning uchun burundan ajralmalar hajmi oshadi, bodomsimon bezlar va nafas yoʻllarining shilliq qavati shishadi.

Shuni yodda tutish kerakki, ajratilgan shilimshiqdagi leykotsitlar soni koʻpayishi mumkin va aynan shu bilan ajratilgan rangning yashil yoki oq-sariq rangga oʻzgarishi bogʻliq. Shu bilan birga, bunday alomat bakterial infeksiyaning majburiy qoʻshilishini bildirmaydi.

Viruslar shilliq qavat hujayralariga kirib, mahalliy yalligʻlanishning rivojlanishiga olib keladi. Hujayralarning parchalanish mahsulotlari qon oqimiga kirib, intoksikatsiyaning tizimli koʻrinishlariga olib keladi. Shifokor N. N. Zvereva taʼkidlashicha, “bu oʻtkir respirator virusli infeksiya (OʻRVI) uchun tipik boʻlgan alomatlar kompleksining rivojlanishiga olib keladi: umumiy toksik (tana haroratining koʻtarilishi, zaiflik, chaqchoq, bosh ogʻrigʻi, mialgiya) va mahalliy reaksiyalarning (rinit, burun tiqilishi, tomoq ogʻrigʻi, orofarenks shilliq qavatining giperemiyasi, yoʻtal) kombinatsiyasi”(Zvereva N. N., 2015, 848).

Koʻrinishlarning ogʻirligi toksik sindrom va kataral hodisalarning darajasiga bogʻliq.

Bolalarda OʻRVI asoratlari

Baʼzida bola nafaqat tez-tez OʻRVI bilan kasallanadi, balki infeksiya asoratlaridan ham aziyat chekadi. Odatda bakterial infeksiyaning qoʻshilishi kuzatilmaydi va maʼlum sharoitlar yaratilganda oʻz-oʻzidan tuzalib ketadi. Biroq, baʼzi hollarda OʻRVI virus bilan bogʻliq asoratlar bilan birga keladi. Ularning eng koʻp uchraydiganlari quyidagilardir:

• febril tirishishlar: bolada yuqori tana haroratining asorati;
• gemorragik sindrom;
• Rey sindromi yoki o‘tkir jigar yetishmovchiligi – odatda haroratni pasaytirish uchun tarkibida aspirin mavjud preparatlarni qo‘llash bilan bog‘liq;
• hiqildoq stenozi – soxta krupp;
• nafas yo‘llarining yallig‘lanish kasalliklari: bronxit, shu jumladan obstruktiv, pnevmoniya;
• gaymorit, frontal sinusit (odatda 5 yoshdan katta bolalarda);
• otit;
• paratonzillar absess;
• mastoidit;
• limfadenit;
• neyrotoksikoz;
• meningit, ensefalit;
• miokardit;
• revmatik isitma;
• gemolitik-uremik sindrom;
• nevritlar;
• septikopiemiya va boshqalar.

Bolalarda O‘RVI ning eng ko‘p uchraydigan asoratlari surunkali lor-organlar kasalliklari hisoblanadi: surunkali tonzillit, sinusit va boshqalarning paydo bo‘lishi. Infeksiya fonida allaqachon mavjud bo‘lgan somatik, tizimli kasalliklari bo‘lgan bolalarda kasallikning kuchayishi mumkin.

Bolalarda O‘RVI diagnostikasi

Bolada O‘RVI ni aniqlash uchun klinik ko‘rinishni bilish va tekshiruv o‘tkazish kifoya. Shifokor epidemiologik ma’lumotlarni ham hisobga oladi. O‘RVI turini aniqlash uchun laboratoriya diagnostika usullari sifatida PSR va MFA, qon zardobida serologik reaksiyalar qo‘llanilishi mumkin. Biroq, amalda bu juda kam talab qilinadi. Differentsial tashxis qizamiq, bronxial astma, meningit, allergik rinit va boshqalarni istisno qilishni nazarda tutadi.

Bolalarda O‘RVI-ni davolash

Oddiy virusli infeksiyalarni davolash grippni davolashda o‘ziga xos antiviral vositalarni qo‘llash holatlarini istisno qilganda, antiviral preparatlardan foydalanishni nazarda tutmaydi. Bularga remantadin, oseltamivir va zanamivir hosilalari kiradi. O‘zining ilmiy ishida A.L. Zaplatnikov “remantadin va oseltamivir hosilalarining ta’sir doirasi faqat gripp viruslari bilan cheklangan”ligini ta’kidlaydi (A. L. Zaplatnikov, 2009, 38). Shuning uchun bolalarda O‘RVI ga qarshi dori sifatida ularni har doim ham qo‘llash mumkin emas.

Asoratlanmagan O‘RVI har doim ham virusga qarshi vositalar va immunomodulyatorlardan foydalanishni nazarda tutmaydi, shuningdek, kasalxonaga yotqizishni talab qilmaydi. Bundan tashqari, ko‘pgina virusga qarshi va immunomodulyator vositalar xorijiy qo‘llanmalar tomonidan qo‘llanilishi tavsiya etilmaydi, chunki ularning ta’sir mexanizmi aniqlanmagan, samaradorligi isbotlanmagan va ularning immunitet tizimi hujayralariga ta’siri to‘liq o‘rganilmagan. Tezroq va oqibatlarsiz tuzalib ketishga yordam beradigan bir nechta tamoyillar mavjud:

• bolani izolyatsiya qilish;
• yotoq tartibi;
• jismoniy faollikni kamaytirish;
• ko‘p miqdorda iliq (issiq emas) ichimlik ichish;
• adekvat dieta: sutli-sabzavotli, yengil, ishtaha pasayganda bolani zo‘rlab ovqatlantirmaslik kerak;
• toza havo, xonani muntazam ravishda shamollatish;
• bola joylashgan xonada muntazam nam tozalash;
• harorat 18 °С va havo namligi 50–70%;
• ko‘rsatmalarga muvofiq simptomatik davolash.

Tomoqdagi og‘riqni kamaytirish vositalari sifatida mahalliy va tizimli preparatlardan foydalanish mumkin, bunda asoratlanmagan bakterial infeksiya O‘RVI da antibiotiklar ko‘rsatilmaydi. Shifokorning ruxsati bilan mahalliy yallig‘lanishga qarshi va og‘riq qoldiruvchi vositalardan foydalanishingiz mumkin.
Tizimli kompleks ta’sirga ega preparatlardan biri Tonzilgon^® N hisoblanadi. U to‘liq tabiiy tarkibga ega o‘simlik dori preparati. U tomoqdagi yallig‘lanish va og‘riqni kamaytirishga, O‘RVI asoratlarining oldini olishga yordam beradi, shuningdek, surunkali tonzillitning kuchayish sonini kamaytirishga yordam beradi. Preparatni boshqa preparatlar bilan, shu jumladan bakterial infeksiya qo‘shilganda antibiotiklar bilan ham qo‘llash mumkin.

Bolada tez-tez uchraydigan O‘RVI asoratlar bilan kechishi mumkin, bu esa kasalxonada davolanishni talab qiladi. Asoratlangan kechish ko‘pincha gripp va adenoviruslar uchun xarakterlidir. Kasalxonaga yotqizish uchun ko‘rsatma stenozlar (hiqildoq bo‘shlig‘ining torayishi), bronxo-o‘pka, buyrak, yurak-qon tomir kasalliklari, bronxit, pnevmoniya shubhalari bo‘lishi mumkin.

Simptomatik preparatlar sifatida isitmani tushiruvchi va og‘riq qoldiruvchi, shuningdek, mahalliy vositalar – tomoqdagi og‘riqni kamaytiradigan spreylar va pastilkalar, chayish uchun eritma, burun nafasini yengillashtirish uchun tomchilar yoki burunga qon tomirlarini toraytiruvchi ta’sirga ega spreylar buyurilishi mumkin.
Ba’zan, masalan, allergik anamnez og‘ir bo‘lsa antigistamin preparatlar buyuriladi. Yo‘tal paydo bo‘lganda, shifokor mukolitiklar, bronxolitiklar, shu jumladan ingalyatsiya buyurishi mumkin.

Bolalarda O‘RVIni prognozlash va oldini olish

Bolalarda O‘RVIning ko‘pchiligi uchun prognoz qulay: ular bakterial infeksiya bilan unchalik ko‘p asoratlanmaydi va bolaning qoniqarli dastlabki sog‘lig‘i va somatik patologiyalarning yo‘qligi bilan ular tez va oqibatlarsiz o‘tadi. Biroq, kamdan-kam hollarda og‘ir hollarda o‘tkir laringeal stenoz (soxta krup) va boshqa xavfli asoratlar rivojlanish xavfi mavjud, shuning uchun O‘RVIni shifokor nazorati ostida davolash muhimdir.

O‘RVIning oldini olish asosan oddiy tavsiyalarga rioya qilishdan iborat: qo‘llarni yuvish, muntazam nam tozalash, bemorlar bilan aloqa qilmaslik. Tananing qarshiligini oshirish uchun siz pediatr bilan chiniqtirish haqida maslahatlashishingiz, shuningdek, bolaning jismoniy faolligiga, kun tartibiga va ovqatlanishiga e’tibor berishingiz mumkin.

Vitaminlar etishmasligining oldini olish, kun tartibiga rioya qilish, bola uxlayotgan xonani har kuni shamollatish va havo namligi va harorati parametrlarini kuzatish muhimdir. Isitish tizimlari ishlayotgan mavsumda havo namlagichidan foydalanish talab qilinishi mumkin.
Ba’zi kasalliklarning, masalan, grippning oldini olish emlash orqali mumkin.

Ovozning xiralashishi masalasida professional malakali yordam uchun mutaxassisga murojaat qiling. Ushbu materialda mavjud bo‘lgan ma’lumotlar o‘z-o‘zini davolashga chaqiriq emas, balki ma’lumot berish va tanishtirish maqsadida taqdim etilgan. Mualliflar ilmiy nuqtai nazarga amal qiladilar va uchinchi shaxslar tomonidan ko‘rsatiladigan xizmatlar sifati uchun javobgar emaslar.

Adabiyotlar ro‘yxati:

• https://www.msdmanuals.com/ru/профессиональный/инфекционные-болезни/респираторные-вирусы/простуда
• Зверева Н. Н. Лечение гриппа и ОРВИ у детей // РМЖ. Мать и дитя. — 2015. — №14. — с. 848−851.
• Заплатников А. Л. Современные подходы к терапии ОРВИ и гриппа у детей // Медицинский совет. — 2009. — №3. — с. 37−43.