Mundarija:

• Qizarish sabablari
• Tomoq qizarishi bilan birga keladigan alomatlar
• Tomoq qizarishini davolash
• Qizil tomoqning oldini olish

Bolada qizargan tomoq – ota-onalarning eng ko‘p shikoyatlari va tashvishlaridan biri. Odatda qizarish bolalikda keng tarqalgan O‘RVI bilan birgalikda kechadi, ammo bu yallig‘lanishning yagona sababi emas, bundan tashqari, virusli infeksiyalar yuqori nafas yo‘llarining turli tuzilmalari va to‘qimalarida yallig‘lanish jarayonlarini keltirib chiqarishi mumkin. Davolashning to‘g‘ri taktikasini tanlash uchun alomat nimaga bog‘liq bo‘lishi mumkinligini tushunish muhimdir.

Qizarish sabablari

Ko‘pincha qizargan tomoq shilliq qavatning yallig‘lanishi bilan bog‘liq holda paydo bo‘ladi va bu alomat yutish paytida og‘riq, yuqori harorat bilan birga keladi. Qizarishning eng ehtimoliy sababi o‘tkir tonzillofaringit (O‘TF) hisoblanadi.

Halqumning izolyatsiya qilingan yallig‘lanishi – faringit yoki bodomsimon bezlar – tonzillit – pediatriya amaliyotida ham uchraydi, ammo nisbatan kamroq. Halqumning orqa devori va bodomsimon bezlar bir-biriga yaqin joylashgan, shuning uchun yallig‘lanish ko‘pincha ikkala tuzilmani ham qamrab oladi.

Ko‘pgina hollarda halqum to‘qimalarining yallig‘lanishi o‘tkir respiratorli infeksiyalarni kuzatib boradi. Shifokorlar A. N. Slavskiy va I. Yu. Meytel yallig‘lanish kelib chiqishini aniqlashda “faringitlarning taxminan 70% viruslar (asosan rinoviruslar, koronaviruslar, respirator sinsitial virus, adenovirus, gripp va paragripp viruslari) tomonidan qo‘zg‘atiladi. O‘tkir faringitning eng tipik qo‘zg‘atuvchilari rinoviruslardir. So‘nggi yillardagi tadqiqotlar natijalari shuni ko‘rsatadiki, rinoviruslarning ahamiyati tez o‘sib bormoqda va hozirda ular mavsumiy kuzgi epidemiyalar davrida O‘RVI holatlarining 80% dan ortig‘iga sabab bo‘lmoqda” (A. N. Slavskiy va I. Yu. Meytel, 2015, 1399). Kamroq hollarda kasallik Epshteyn-Barr viruslari, oddiy gerpes va boshqalar tomonidan qo‘zg‘atiladi.

Yallig‘lanishning virusli tabiati 1-5 yoshdagi bolalarda ustunlik qiladi. Katta yoshdagi bolalarda ko‘pincha yallig‘lanishning bakterial shakllari rivojlanadi, asosan bodomsimon bezlarning yallig‘lanishini keltirib chiqaradigan A guruhining beta-gemolitik streptokok – streptokokk angina haqida gap boradi. Kamroq hollarda bolalarda tomoq qizarishining manbai mikoplazmalar, stafilokokklar, Candida jinsidagi zamburug‘lar, xlamidiyalar bo‘ladi.

Ba‘zi hollarda tonzillofaringit boshqa, umumiy kasallikning asorati yoki namoyon bo‘lishi hisoblanadi: skarlatina, infeksion mononukleoz va hatto OIV infeksiyasi.

Shifokor I.A. Afanasyevaning ta’kidlashicha, “bakterial infeksiyaga organizmning mahalliy va umumiy qarshiligining pasayishi bilan birga keladigan turli kasalliklar (birlamchi va orttirilgan immunitet tanqisligi holatlari, mukovistsidoz, endokrin kasalliklar va boshqalar) olib kelishi mumkin. Organizmning umumiy sovishi yoki tomoqning sovuq havo va oziq-ovqat bilan mahalliy sovishi; halqum shilliq qavatining zararli gazlar yoki changlangan havo bilan tirnash xususiyati» (I.A. Afanasyeva, 2007, 2168).

Tomoq qizarishi bilan birga keladigan alomatlar

Bolada qizil tomoq, tumov va harorat – O‘RVI holatlarining deyarli barchasida bir-biri bilan birlashtirilgan alomatlar triadasidir. Umuman olganda, tonzillit, faringit va tonzillofaringitning rivojlanishini o‘tkazib yuborish qiyin, chunki qizarish har doim tomoqdagi og‘riq bilan birga keladi, bu yutish paytida kuchayadi. Boshqa alomatlarga uyqu buzilishi, ishtaha, injiqlik va yig‘loqilik, tomoqda qichishish, bo‘yin limfa tugunlarining kattalashishi kiradi. Halqumning shilliq qavatlari nafaqat qizil, balki shishgan, bo‘shashgan ko‘rinishga ega bo‘lishi, shilimshiq yoki blyashka bilan qoplangan bo‘lishi mumkin.

Tonzillofaringit Koksaki virusi bilan zararlanish bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Bunday holda, gerpesga aloqasi bo‘lmagan gerpetik angina haqida so‘z boradi. Kasallik o‘z nomini gerpes pufakchalariga o‘xshash toshmalar tufayli olgan: loyqa suyuqlikli bunday pufakchalar qizil tomoq shilliq qavatida, og‘iz bo‘shlig‘ida, shuningdek, oyoq va kaftlarning tagida paydo bo‘ladi.

Agar qizarish Epshteyn-Barr virusi keltirib chiqaradigan yuqumli mononukleoz bilan bog‘liq bo‘lsa, u bodomsimon bezlarda yiringli plyonka hosil bo‘lishi, barcha limfa tugunlari va jigar kattalashishi bilan to‘ldirilishi mumkin.

Tomoqning qizarishi yuqori harorat bilan birga bo‘lmagan hollarda, ehtimol, bu yuqumli bo‘lmagan sabablarga ko‘ra yuzaga keladi: tutunli havodan nafas olish, yuqori harorat ta’siri (issiq ichimlik va boshqalar), tomoqning shikastlanishi, masalan, baliq suyagi va boshqalar. Barcha ehtimoliy sabablarni shifokor albatta hisobga oladi.

Tomoq qizarishini davolash

Bolada faqat qizil tomoqni davolash kamdan-kam hollarda amalga oshiriladi, chunki bu alohida alomat emas, balki ma’lum bir kasallikning belgisidir va terapiya asosiy sababni bartaraf etishga qaratilgan bo‘lishi kerak. Ularni to‘g‘ri aniqlash va mos davolash rejasini ishlab chiqish faqat shifokor tomonidan amalga oshirilishi mumkin – pediatrga ham, bolalar otorinolaringologiga ham murojaat qilish mumkin.

Davolash mahalliy va umumiy terapiyani o‘z ichiga olishi mumkin. Yallig‘lanishning bakterial tabiati aniqlanganda, antibiotik terapiya buyurilishi mumkin. Shuni tushunish kerakki, qizarishning virusli tabiatida antibiotiklar yordam bermaydi – viruslar antibiotiklarga sezgir emas. Umuman olganda, davolash kasallikning tabiatiga qarab belgilanadi, O‘RVI uchun virusga qarshi preparatlar va agar aralash yoki faqat zamburug‘li infeksiya haqida so‘z borsa, zamburug‘ga qarshi preparatlar qo‘shilishi mumkin.

Virusli va bakterial yallig‘lanishda, shu jumladan boshqa vositalar bilan birgalikda buyurilishi mumkin bo‘lgan universal preparat Tonzilgon^® N hisoblanadi. U tomoqdagi yallig‘lanish va og‘riqni kamaytirishga yordam beradi, bolalarda tanglay bodomsimon bezlarining surunkali yallig‘lanishining kuchayishini kamaytirishga yordam beradi, shuningdek, virusli infeksiyalarning asoratlarini oldini olishga imkon beradi. Preparat butunlay o‘simliklardan tayyorlangan va 1 yoshdan boshlab bolalarda qo‘llanilishi mumkin (tomchilar shaklida).

Simptomatik davolash isitmani tushiruvchi vositalardan foydalanishdan iborat, ular ham og‘riq qoldiruvchi ta’sirga ega va isitma va og‘riqni yengillashtirishga yordam beradi.

Mahalliy vositalarga antiseptiklar asosida spreylar, pastillar, chayish uchun eritmalar kiradi. Shu bilan birga, kimyoviy mahalliy antiseptiklarning bir salbiy xususiyati mavjud bo‘lib, ya’ni mikroorganizmlarga tanlov asosida ta’sir ko‘rsatmaydi – ularning barchasini farqlamasdan, shu jumladan tomoq halqumning foydali bakteriyalarini ham bartaqaf etadi. Bolaning yosh toifasi uchun ruxsat etilgan va foydalanish uchun qulay bo‘lgan dori shakliga ustunlik berish muhimdir. Masalan, agar yosh bola hali tomoqni chayishni bilmasa, shifokor mahalliy og‘riqni bartaraf etish uchun sug‘orishni tavsiya qilishi mumkin. Ammo bu yerda shuni yodda tutish kerakki, spreylar va aerozollardan foydalanganda, ayniqsa, kichik bolalarda laringospazm xavfi mavjud.

Qizil tomoqning oldini olish

Bolada qizil tomoqning oldini olish va davolash uchun tajribali mutaxassisga murojaat qilish muhim, shu jumladan, bu alomatning ba’zi sabablaridan bolani emlash mumkin. Masalan, difteriya va grippga qarshi emlash keng qo‘llaniladi.

LOR organlarining yallig‘lanish kasalliklarining oldini olish quyidagi umumiy tavsiyalar yordamida ham mumkin:

• Bolani asta-sekin chiniqtirish, shu jumladan mahalliy: ichimliklar haroratini asta-sekin pasaytirish. Chiniqtirish tadbirlarini pediatr bilan kelishish muhim.
• Muntazam sayr qilish, yetarli miqdorda toza havo, quyoshda bo‘lish.
• Vitaminlar va mikroelementlar yetishmasligining oldini olish, muvozanatli ovqatlanish.
• Bolalar xonasida muntazam nam tozalash, xonani shamollatish, ayniqsa, tungi uyqusidan keyin va kechqurun.
• Kariyes va milk yallig‘lanishini, burun bo‘shliqlari kasalliklarini va boshqalarni o‘z vaqtida davolash.
• Chang, tamaki tutuni bilan aloqa qilishni istisno qilish.

Shuni yodda tutish kerakki, O‘RVIning eng ehtimoliy va keng tarqalgan sababi sifatida qizil tomoq bilan deyarli barcha bolalar, ayniqsa maktabgacha taʼlim muassasalari, maktab, seksiyalar va to‘garaklarga boradiganlar kasal boʻlishadi. Shuning uchun koʻp hollarda vahima qilishga asos yoʻq, ammo har qanday holatda ham mutaxassisga murojaat qilish muhim.

Bolalarda qizil va yalligʻlangan tomoq masalasida professional malakali yordam uchun mutaxassisga murojaat qiling. Ushbu materialda mavjud boʻlgan maʼlumotlar oʻz-oʻzini davolashga chaqiriq emas, balki axborot-tanishtiruv maqsadida taqdim etilgan. Mualliflar ilmiy nuqtai nazarga amal qilishadi va uchinchi shaxslar tomonidan koʻrsatiladigan xizmatlar sifati uchun javobgar emaslar.

Adabiyotlar roʻyxati:

• Славский А. Н., Мейтель И. Ю. Острые воспалительные заболевания глотки: современные возможности топической терапии // Регулярные выпуски «РМЖ». — 2015. — №23. — 1399−1402.
• Афанасьева И. А. Инфекционно-воспалительные заболевания полости рта // Регулярные выпуски «РМЖ». — 2007. — №28. — с. 2168.